Wkraczamy w świat zabawy

Aby zrozumieć znaczenie wczesnej zabawy należy wiedzieć, że pierwszy okres w życiu dziecka jest jednym z najważniejszych momentów jego życia. Jest to czas najbardziej intensywnego rozwoju, w czasie którego tworzy się wiele baz późniejszego funkcjonowania dziecka. Bardzo istotne jest, z kim i w jaki sposób spędza ono swoje pierwsze miesiące i lata; czy wykształca się umiejętność zabawy i w jaki sposób przebiega ta najważniejsza aktywność małego dziecka. Bowiem świat dobrze rozwijającego się malucha jest światem zabawy…

Małe dziecko i zabawa (wiek 0-3 lata)

Okres od narodzin do trzeciego roku życia, nazywany jest w literaturze przedmiotu okresem wczesnego dzieciństwa. Oprócz znaczących zmian w dziedzinie somatyki i motoryki, dziecko dokonuje ogromnych postępów w zakresie funkcjonowania poznawczego, emocjonalnego, społecznego, a także rozwoju języka.

Pierwsze lata życia dziecka to okres najbardziej dynamicznego rozwoju neurologicznego. Mózg osiąga już znaczny stopień dojrzałości, a jedną z jego najistotniejszych cech jest ogromna plastyczność. Umożliwia to bardzo szybkie przyswajanie nowych wiadomości oraz jednocześnie możliwość kompensacji różnorakich braków, czy uszkodzeń. Wiedzę tę wykorzystują terapeuci wczesnej interwencji, zaczynając pracę z dziećmi jak najwcześniej.

W tym okresie u dziecka rozwijają się w sposób znaczący zdolności sensoryczne i percepcyjne. Posługuje się ono w swoim rozumowaniu coraz bardziej złożonymi schematami, pojawia się rozumienie stałości przedmiotu, oraz zdolność do tworzenia reprezentacji, czyli funkcja symboliczna. Wspomniana funkcja to umiejętność wykorzystania jednej rzeczy jako symbolu innych. Dziecko będzie wiec na przykład używać miotły jako wierzchowca, a kamyczki podawać w zabawie jako ryż. To niezwykle ważne osiągniecie poznawcze odgrywa istotną rolę w rozwoju myślenia abstrakcyjnego i w rozwoju mowy.

Dziecko od pierwszych chwil, dni życia potrzebuje wyraźnej i częstej interakcji z Innym człowiekiem. W ramach tych wczesnych kontaktów kształtują się wszystkie wzorce różnorodnych działań komunikacyjnych, w tym: zachowań niewerbalnych (mimika, ruchy całego ciała) i językowych. Pokazuje to małemu dziecku prototypowe sytuacje dialogowe, które będzie ćwiczyło przez wiele lat, po to, by jako dorosły człowiek mogło prowadzić poważne rozmowy. Pomimo, iż rozwój mowy rozciągnięty jest w czasie, to właśnie pierwsze tygodnie i miesiące życia człowieka determinują w wysokim stopniu przyswajanie systemu językowego w pierwszych latach życia dziecka.

Uczucia dziecka są ściśle związane z jego działaniami, potrzebami, dążeniami, zainteresowaniami, a także z wydarzeniami w jego otoczeniu. W pierwszym okresie życia dziecka podlegają one wielu zmianom. Dziecko uczy się rozpoznawać emocje innych osób, następuje różnicowanie się jego własnych uczuć (po odczuciach elementarnych pojawiają się doznania bardziej złożone, takie jak wstyd, zazdrość, duma). Jest to także czas, kiedy wytwarza się między dzieckiem, a osobą dorosłą więź, najczęściej nazywana przywiązaniem. Od dawna uważa się ją za niezbędną do prawidłowego rozwoju dziecka. Wydaje się, że to od jakości kontaktów z pierwszymi osobami znaczącymi zależy umiejętność tworzenia relacji na przestrzeni całego późniejszego życia. Zaspokojenie podstawowych potrzeb dziecka w tym okresie: bezpieczeństwa, uwagi, kontaktu fizycznego i potrzeb afektywnych jest niezbędne do prawidłowego rozwoju Ja, wykształcenia się poczucia odrębności i poczucia sprawczości. To właśnie poczucie bezpieczeństwa zdobyte w kontakcie z matką pozwala dziecku na wychodzenie ku światu przedmiotów i innych osób.

W pierwszym okresie swojego życia dziecko pozostaje w kontakcie głównie z osobami dorosłymi. Związane jest to z koniecznością wytworzenia więzi z osobą znaczącą, a którą najczęściej jest matka lub inny dorosły opiekun.

Bardzo szybko jednak, bo już w wieku niemowlęcym, zauważyć można początki interakcji z innymi dziećmi. Sześciomiesięczne niemowlęta patrzą na swoich rówieśników, wokalizują na ich widok, uśmiechają się. W wieku poniemowlęcym dziecko zaczyna być inicjatorem kontaktów społecznych, pomagają mu w tym rozwijające się umiejętności komunikacyjne. Z kolei przebywanie dziecka z rówieśnikami przyczynia się do rozszerzania repertuaru jego społecznych zachowań.

Choć jednak rówieśnicy są bardzo interesującymi partnerami społecznymi, w okresie wczesnego dzieciństwa najważniejszą dla dziecka pozostaje relacja z rodzicami, szczególnie matką. Oczywistym jest fakt, że rodzice i rówieśnicy nie stanowią dwóch odrębnych rzeczywistości. Zauważono na przykład, że wzorce interakcji występujące w kontakcie z rówieśnikami przypominają wzorce relacji dziecka z jego rodzicami. Stwierdzono także, ze niemowlęta, którym przywiązanie do opiekuna daje poczucie bezpieczeństwa, są bardziej pewne siebie i kompetentne w kontaktach z innymi rówieśnikami.

Liczne badania z zakresu neurologii, logopedii, psychologii rozwojowej dostarczają coraz więcej dowodów na istnienie wielu wczesnych kompetencji u małego dziecka. Jest ono istotą niezwykle otwartą poznawczo, pragnącą stworzyć więź z drugim człowiekiem i nawiązać z nim komunikację. Wiele współczesnych odkryć zachęca nas, aby już od pierwszych momentów życia spostrzegać dziecko jako osobę i partnera zabawy.

 Na podstawie:

Kielar-Turska M., Białecka -Pikul M., (2005) Wczesne dzieciństwo; w: Harwas-Napierała B., Trempala J. Psychologia rozwoju człowieka. Tom II. Charakterystyka okresów życia człowieka. Warszawa: PWN, s. 47-82.
Cieszyńska J. (2008), Kocham uczyć czytać, Kraków; Spitzer M., (2008) Jak uczy się mózg, Warszawa; Edelman G.,(1998) Przenikliwe powietrze, jasny ogień. O materii umysłu. Warszawa;
Cieszyńska J., Korendo M., (2007) Wczesna interwencja terapeutyczna. Stymulacja rozwoju dziecka od noworodka do 6 roku życia. Kraków
Vasta, R. i inni (1995) Psychologia dziecka. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
Piaget, J. (1966) Narodziny inteligencji dziecka. Warszawa: PWN.
Cieszyńska J., Korendo M., op.cit. s.237 - 240
Kielar-Turska, M., Białecka -Pikul, M. op. cit.
Ainsworth, M. D. S. Witting, B. A. 1969; Bowlby, J. (1969) Attachement and Loss. Tom I. Attachement. London: Hogarth Press and the institute of Psychoanalysis.
Winnicot, D. W. (2002) Jeu et realité. Paris: Gallimard; Klein, M. (1952) Envy and Gratitude. London: Tavistock Publications; Herzyk A., (2004) Neuropsychologiczna analiza zaburzeń emocjonalnych, “Logopedia” nr 33
Winnicot, D. W. Op. cit.; Kielar-Turska, M., Białecka -Pikul, M. op. cit.
Bowlby, J. op. cit.
Hay, D. F. (1985), za: Vasta, R. i inni (1995) Psychologia dziecka. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
Jakobson, J. L. i inni (1986) Infant-lother attachement and early peer relations. The assessment of behavior in an interactive context. W: E.C. Mueller i C.R. Cooper (red.) Precess and outcome in peer relationships. New York: Academic Press.
Easterbooks, M. A.; Lamb, M. E. (1979), za: Vasta i in., op. cit..